آشنایی با مزاج شناسی در طب سنتی

7+

 

مزاج شناسی یک تخصص در طب سنتی ایران است که به کمک آن می‌توان سبک زندگی سالم و روش دستیابی به سلامت واقعی را تجربه کرد.بنابراین باید به جسم و روان ازدید طب سنتی یا طب مزاجی نگاه کنیم.در مطلب زیر شما را با مزاج شناسی در طب سنتی آشنا می‌کنیم.

اخلاط جمع واژه خلط است، به همین دلیل به طب سنتی ایران طب اخلاطی هم گفته می‌شود.[۱] اساتید فلسفه می‌گویند که طب اخلاطی بخشی از فلسفه بوده و بنابراین طب سنتی برگرفته از طبیعیات فلسفه است.[۲] تاریخ طب سنتی ایران نشان می‌دهد که بیشتر پزشکان سنتی فیلسوف بوده‌اند (مانند ابن سینا ورازی).[۳][۴]

در پزشکی نیاکان (طب سنتی) مراحل هضم غذا به چهار مرحله تقسیم می‌گردد که آن را گوارش چهارگانه (هضم‌های اربعه) می‌نامند، در اثر این فرایند خوراک خورده شده به خلط تبدیل می‌شود که این مواد به آرامی جذب بافت‌ها و سلول‌ها می‌شوند.

خلط‌های چهارگانه (یا اخلاط اربعه یا گشن‌های چهارگانه) عبارت است از هر یک از چهار مایع :خون یا دم ، زردآب یا صفرا، سودا یا زردآب سوخته یا صفرای سیاه و بلغم.[۵]
مقدار و نسبت ترکیب این اخلاط در بدن هر شخصی و در اندامهای هر فردی، یکی از چهار طبع (nature) یا مزاج (temperament) گرم، مزاج سرد، مزاج تر، مزاج خشک را بوجود می‌آورد.این نظریه ریشه و اساس پزشکی سنتی ایران را تشکیل می‌دهد. مزاج‌شناسی (temperamentology) یک نوع تخصص در طب سنتی ایران است.

 

مراحل گوارش چهارگانه

 

گوارش در شکم (هضم معدی) که خوراک تبدیل به مایعی بنام کشکاب(کیموس) می‌شود، این مایه از راه سیاه رگ باب(Port)، به جگر سیاه (کبد) می‌رود.
گوارش در جگر سیاه (هضم کبدی) کشکاب طی مراحلی در جگر تبدیل به خلط می‌گردد (همان چهار مایع روان و سیّال دم، صفرا، بلغم و سودا.)
گوارش در رگ‌ها (هضم درعروق)، خلط از راه رگ‌ها به سوی اندام مربوطه می‌رود.
گوارش در اندام‌ها (بافت‌ها) خلط آماده جذب و تبدیل شدن به اندام مربوطه می‌شود. مواد زاید هر یک از مراحل گوارش چهارگانه، از بدن دفع می‌گردند.
مواد زاید گوارش اول (مدفوع) از روده، مواد زاید گوارش دوم (ادرار) از کلیه‌ها . مواد زاید گوارش سوم و چهارم (عرق، چرک، مو، ناخن، ترشّحات گوش و بینی وغیره) از راه‌های مختلف از بدن بیرون می‌روند. اختلال در هریک از این مراحل چهارگانه سبب بروز بیماری می‌شود.
از دیدگاه طب سنتی عوامل تشکیل دهنده جهان خلقت و بدن انسان ۴ عنصر اصلی (عناصر اربعه) می‌باشد که به آن‌ها ارکان گفته می‌شود. این ۴ رکن عبارتند از : آتش، هوا، آب، خاک.

از واکنش این چهار عنصر دو نتیجه حاصل می‌شود:
مزاج معتدل.
مزاج نامعتدل.
مزاج همان طبع است و آن‌ را نباید با رکن اشتباه بگیرید.مزاج غلبه یکی از رکن‌ها بر بدن انسان یعنی غلبه گرمی ، سردی ، خشکی یا تری می‌باشد.

همچنین گرمی، سردی، تری و خشکی مزاج، حاصل قوای اولیهٔ عناصر است.

مزاج گرم (آتش).
مزاج سرد (خاک).
مزاج تر (آب).
مزاج خشک (باد).

 

خلط صفرا، خلط دم، خلط سودا، خلط بلغم
اخلاط چهار گانه

 

 

تاریخچه

 

 واضع مکتب طب اخلاطی (Humorisme) را بقراط طبیب معروف یونانی می‌دانند. مدت ۱۶ قرن در سراسر جهان حاکم بر اصول علم طب بوده و کلیه پزشکان دنیا کم و بیش از آن پیروی می‌کرده‌اند.

طب اخلاطی مسلماً پیش از بقراط نیز وجود داشته و بقراط اصول آن را از پیشینیان اقتباس کرده‌است. بقراط، انباذقلس و دیگران به چهار عنصر (خاک، آب، هوا و آتش) و چهار خاصیت این عناصر (گرمی، سردی، تری و خشکی) معتقد بوده و به وجود چهار مایع اصلی در بدن انسان و حیوانات قائل بودند. آن‌ها عبارتند از: خون (گرم و تر)، بلغم (سرد و تر)، صفرا (گرم و خشک) و سودا (سرد و خشک)،[۶] و دخالت این چهار مایع را در کلیه حالات بدنی اعم از تغییرات فیزیولوژیک و پیدایش بیماری‌ها و بهبود حال بیماران مؤثر دانسته و می‌گفتند: هر گاه این چهار مایع به نسبت طبیعی و متعادل با یکدیگر در بدن وجود داشته باشد بدن سالم است، ولی اگر یکی از این مایعات یا چند تا از آن‌ها از نظر کمی (نسبت به سایر اخلاط) تعادل این مایعات برهم خورده، و در این حال ساختمان طبیعی بدن تغییر کرده و مواد مختلفی بوجود می‌آید که طعم آن‌ها تلخ، شور، شیرین، ترش یا بی طعم می‌باشد و بر حسب کم و بیشی مقدار یا کیفیت آن‌ها کم و بیش زیان‌آور می‌گردند.[۷]

 

انواع مزاج ها

 

اصلی یا جبلی : هر فرد از بدو تولد حرارت و رطوبت غریزی دارد که به آن مزاج اصلی می‌گویند.

صفراوی : رکن آتش غالب است، این افراد طبعی گرم و خشک دارند و آنها را صفراوی می‌گویند.

مزاج دموی : رکن هوا غالب است، این افراد طبعی گرم و تر دارند و آنها را دموی می‌گویند.

بلغمی : رکن آب غالب است، این افراد طبعی سرد و تر  دارند و آنها را بلغمی می‌گویند.

مزاج سوداوی : رکن خاک غالب است، این افراد طبعی سرد و خشک دارند و آنها را سوداوی می‌گویند.

معتدل : تمام ارکان نسبتاً در حالت تعادل هستند و این افراد را مزاج معتدل می‌گویند.

مزاج معتدل گرم و تر : آتش و هوا غالب بر سایر ارکان هستند، این افراد طبعی گرم دارند و آن‌ها را معتدل گرم و تر می‌گویند.

 معتدل سرد و تر : ارکان آب و خاک غالب بر سایر ارکان هستند، این افراد طبعی سرد دارند و آن‌ها را مزاج معتدل سرد و تر می‌گویند.

مزاج معتدل گرم و سرد : ارکان هوا و آب غالب بر سایر ارکان هستند، این افراد طبعی تر دارند و آن‌ها را مزاج معتدل گرم و سرد می‌گویند.

 

هرچیزی مزاجی دارد!!!

 

این نکته قابل توجه است که هر چیز در این عالم هستی دارای مزاج است؛ حیوانات ، گیاهان ، فصول ، سنین و اعضاء بدن که به ترتیب به آنها اشاره می‌شود.

حیوانات : هر موجود بسته به نوع فعالیت و خلقتش دارای طبع خاص خود است.

مثلاً گرگ طبع گرم وخشک دارد.شیر طبع گرم و تر دارد.مورچه سوداست، زنبور صفراست و الاغ از جنس بلغم است.

گیاهان : گیاهانی که خوردن و لمس آن‌ها موجب گرمی، تشنگی یا ایجاد خارش وسوزش می‌شود گرم وخشک می‌گویند.گیاهانی که خوردن آن‌ها موجب ایجاد گرمی می‌شود را گیاهان گرم و تر می‌نامند. گیاهانی که موجب رفع حرارت بدن شده و رفع تشنگی می‌کنند سرد و تر می‌نامند.گیاهانی که از گرمی بدن می‌کاهند اما تشنگی را برطرف نمی‌کنند و یا دربدن ایجاد خشکی و لاغری می‌کنند سرد و خشک می‌گویند و …

 

مزاج و فصول سال

 

 

همه‌ی فصل‌ها دارای مزاج هستند.
مزاج شناسی فصل‌‌ها

 

 

قدما معتقد بودند؛
بهار، گرم و تر است. در این فصل غلبه مزاج خونی زیاد روی می‌دهد. تغییرات کیفی خون در این فصل ظهوری کامل دارد.
تابستان، گرم و خشک است و هم صفرا است. از علایم این طبع، تشنگی است.
پاییز، سرد و خشک است و به سودا نزدیک است. خشکی پوست از علایم این فصل است.
زمستان، سرد و تر بوده و غلبه بلغم در این فصل زیاد بروز می‌کند. کندی هضم و بیماری سرماخوردگی بیشتر در این فصل دیده می‌شود.

 

مزاج و سال‌های عمر

 

قدما معتقد بودند ارتباط تنگاتنگی مابین سال‌های عمر انسان و مزاج او وجود دارد.
کودکی، مزاج کودک گرم و تر است (خون).
جوانی، جوانان مزاجی گرم و خشک دارند (صفرا).
میانسالی، مزاج در میانسالها سرد و خشک است (سودا).
پیری، در پیری مزاج شخص به طرف سردی و تری می‌گراید (بلغم).[۸]

مزاج اعضاء بدن

 

قلب گرم و خشک.
شریان گرم و خشک.
وریدگرم و خشک.
خون گرم و تر.
کبدگرم و تر.
گوشت گرم و تر.
کلیه گرم و تر.
طحال خشک و سرد.
مو خشک و سرد.
استخوان خشک و سرد.
زرد پی خشک و سرد.
غضروف خشک و سرد.
عصب خشک و سرد.
چربی تر و سرد.
مغز تر و سرد.
نخاع تر و سرد.

مزه‌ها

 

مزه شیرین ( گرم )

مزه تلخی ( گرم و خشک )

مزه ترشی ( سرد و خشک )

مزه شوری ( گرم و خشک )

مزه تندی ( گرم و خشک )

مزه گس ( سرد و تر )

درمقاله‌ی بعدی به علائم انواع مزاج و راه‌های تشخیص آن می‌پردازیم.

منبع:
ویکی پدیا

www.biopersia.com

پانویس


۱٫ «طب سنتی؛ آیا پزشکی جدید آن را تأیید می‌کند؟». www.tim.ir. بازبینی‌شده در ۲۰۱۶-۱۱-۲۲٫
۲٫ دکتر حداد عادل. «دفاع از طب سنتی». خبرگزاری فارس. farsnews.com. بازبینی‌شده در ۲۰۱۶-۱۱-۲۲٫
۳٫ «کتاب شرح زنگی ابن‌سینا تالیف مهدی خورسندی». بنیاد علمی و فرهنگی بوعلی سینا. www.buali.ir. بازبینی‌شده در ۲۰۱۶-۱۱-۲۲٫
۴٫ http://www.hupaa.com/20000000000002890/ مروری بر فلسفه رازی
۵٫ محمدحسن جوکار، مروری بر بیماری‌های روماتیسمی در طب سنتی ایران، طب و تزکیه، زمستان ۱۳۹۲، دوره ۲۲، شماره ۴، صفحه ۲۷ تا ۳۴٫
۶٫ مهران میراب‌زاده اردکانی، محمد رضا شمس اردکانی، منصور کشاورز، اسماعیل ناظم، محمد باقر مینایی، امور طبیعیّه و ارکان در مکتب طب ایرانی، مجله طب سنتی اسلام و ایران ،۱٫ ۱۳۸۹; ۱ (۴) :۳۱۵-۳۲۲
۷٫ فرید رمضانی، محمد رضا شمس اردکانی، منصور کشاورز، اسماعیل ناظم، محمد باقر مینایی، مروری بر اعضاء، ارواح، قوا و افعال در طب نظری، مجله طب سنتی اسلام و ایران ،۱٫ ۱۳۸۹; ۱ (۴) :۳۱۵-۳۲۲، دوره ۱, شماره ۴ – (۱۲-۱۳۸۹)
۸٫ ابن سینا، قانون، ۱:‎ ۲۶.

7+
Rating: 5.0/5. From 1 vote.
Please wait...

2 thoughts on “آشنایی با مزاج شناسی در طب سنتی”

  1. ممنون خانم منیعی مطلب خیلی مفیدی بود.

    1+
    Rating: 5.0/5. From 2 votes.
    Please wait...
    1. ممنونم عزیزم.خوشحالم که مطلب مورد توجه شما قرار گرفته.

      1+
      Rating: 5.0/5. From 2 votes.
      Please wait...

دیدگاهتان را بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *