تنبیه و اثرات منفی تنبیه و اصول مهم در تنبیه کردن

1+

لطف حق با تو مداراها کن              چونکه از حد بگذرد رسوا کند
(تنبیه) کودکان نه منحصربه فرهنگ و جامعه ای خاص است و نه به عصر و زمانه ای معین اختصاص دارد،ولی ما که تاکنون بارها مورد (تنبیه) قرار گرفته ایم و یا دیگران به ویژه فرزندان را مورد تنبیه قرار داده ایم آیا با خود اندیشیده ایم که :

میزان تاثیرگذاری تنبیه بررفتار فرزندان چگونه است؟
چه نسبتی بین رفتار ناپسند با نوع تنبیه وجود دارد؟
نسبیتی بین سطح فرهنگ مربیان جامعه واستفاده از تنبیه می تواند وجود داشته باشد؟
هدف از تنبیه چیست؟
اثرات مثبت تنبیه بیشتر است یا اثرات منفی آن ؟
تنبیه بدنی هم در تربیت فرزندان جایز است؟
استفاده از روش تنبیه اثری درآگاهی بخشی تنبیه شونده دارد؟
استفاده از کدامیک از روش های تربیتی بر تنبیه اولویت دارد؟

 

تنبیه بدنی
تنبیه بدنی کودک

 

از آنجایی که (تنبیه ) نیز یکی از روش های تربیتی محسوب می شود ضمن طرح سوالات فوق در این مقاله به جست وجوی پاسخ بعضی از آن ها بر می آییم.
حضرت علی علیه السلام می فرمایند:بسا سخنی که از حمله شدیدتر است.

تنبیه :

از ریشه (تنبه) به معنی آگاه کردن و بیدار نمودن است.(معین)
چنانکه سعدی می گوید:
آفرینش همه تنبیه خداوند دل است        دل ندارد که ندارد به خداوند اقرار
ازجمله معادل های آن در زبان فارسی واژه هایی نظیر آگاه کردن ،ادب کردن،گوشمال دادن و سرکوب کردن است.
از نظر تربیتی عبارت است از ارایه یک محرک آزار دهنده به دنبال یک رفتار نامطلوب .کتک زدن وگوشمال دادن تنها یکی از انواع تنبیه است واز جمله صورت های دیگرآن می توان به نگاه خشم آلود ،بی اعتنایی ،توبیخ کردن ،امتیازمنفی دادن ،محروم ساختن،تذکر،نگاه پرمعنی،اخطار،تحکم،سرزنش،تهدید و…اشاره کرد. 

 

تنبیه بدنی کودک
گوشمالی دادن از تنبیهات بدنی است

 

روش های تنبیه:

اگر می توانستیم فرزندان خود را فقط با استفاده از روش های مثبت تربیت کنیم خیلی عالی بود،اما نمی توانیم.

وقتی پدر ومادری فرزندشان را به اتاقی می فرستند،زمان تماشا کردن تلویزیون او را محدود می کنند و به او اجازه ی بازی کردن با اسباب بازیهای مورد علاقه اش را نمی دهند یا وقتی که فرزندشان به وسایل خطرناک نزدیک می شود فریاد می کشند (نکن)! درواقع برای اصلاح رفتارهای او از تنبیه استفاده کرده اند.

مهم ترین روش های تنبیهی برای کاهش رفتارهای ناپسند و آزاردهنده فرزندان به قرار زیر است:

۱-روش نادیده گرفتن: برای متوقف کردن رفتارهایی به کار می رود که همیشه مورد توجه فرد قرار داشته و او را به هدفش رسانده است.برای مثال او از شما چیزی خواسته اما شما گفته اید (نه ،حالا نه )ولی او گریه کرده ،خودش را روی زمین انداخته وجیغ زده ودر نهایت شما را وادار به تسلیم کرده و آن چیز را گرفته است ،گریه او تمام شده و او به نتیجه رسیده است،حال اگر سعی کنید به جای دادن شی به گریه او اهمیت ندهید و از اتاق خارج شده ،قدم بزنید.در این صورت ممکن است از این که به زودی گریه اش بند می آید،متعجب شوید.(گابر۱۹۴۸)

 

بی اعتنایی به کودک
بی اعتنایی به کودک در حال گریه زمانی که خواسته نامقبولی دارد

 

۲-روش خاموشی:همان طورکه با پاداش دادن به کودک در هر زمان که رفتار مطلوب را انجام می دهد می توان آن رفتار را نیرومند کرد،با پاداش ندادن قاطعانه به کودک هنگام اجرای رفتار نامطلوب می توان این رفتار را در او کاهش داد.(ریچاردجی ،موریس ۱۹۷۶)

۳-روش پادان دادن به رفتار مطلوب در مقابل رفتار نامطلوب:در مقابل هر رفتار نامطلوب که از فرد سر می زند می توان رفتاری نامطلوب وکاملا متضاد با آن را جایگزین کرد.برای مثال بلند شدن ازسرجا و دویدن را با نشاندن سرجایش و یا مکیدن انگشت شست را با وادار کردن فرد به فعالیت های گروهی که با دست انجام می شود مثل بازی با گل رس ویا شن بازی و…می توان کاهش داد.

۴-محروم کردن ازپاداش :یعنی بلافاصله بعد ازاجرای رفتار ناپسند مورد نظر،کودک را به مدت زمان مشخصی ،ازیک موقعیت جالب و پاداش دهنده محروم کنیم.مثلا یک روز اسباب بازیهایش را به او ندهیم و یا چند روز او را ازبردن به پارک محروم کنیم و…

۵-جریمه کردن :یعنی مقداری ازتقویت کننده های او را در ازای رفتار نامطلوبی که انجام داده است حذف کنیم مثل کسرنمرات دانش آموز ویا کسرپول توجیبی به خاطر کارهای غلطی که انجام داده است.

تنبیه بدنی:

تمامی روش های تربیتی فی نفسه خوب یا بد نیستند. مهم این است که به موقع و به جا و به اندازه استفاده شود.
چون روش تنبیه به عنوان اخرین روش تربیتی به حساب می آید پرواضح است که تنبیه بدنی غالبا سازنده نیست بلکه به عنوان یک عامل بازدارنده در تربیت محسوب می شود.
فرزند ممکن است از ترس کتک، به ظاهردست از کار خلاف بردارد اما عادت بد او غالبا از بین نمی رود.
تنبیه بدنی در مقایسه با دیگر روش های تربیتی آخرین و بی اثرترین نوع آگاهی دادن است که قطعا آثار زیان بخش جسمی و روانی زیادی را نیز به دنبال دارد. 

 

تنبیه
توبیخ کردن نوجوان

 

همه ادیان الهی نیز به نوعی تنبیه بدنی را محکوم کرده والدین و مربیان را تا حد ممکن از آن برحذر داشته اند از جمله حضرت علی (ع) می فرمایند:
پند پذیری انسان عاقل به وسیله ادب وتربیت است،چهارپایان وحیواناتند که تنها با زدن تربیت می شوند. 

استفاده نابجا ومکرراز تنبیه بدنی می تواند مانع بزرگی از رسیدن ما به یک جامعه عاری از خشونت ونظام تعلیم وتربیت مهرورزانه محسوب شود.
درزمان تنبیه باید واقعا نشان دهید که فرد را دوست دارید.(دکترشفیع آبادی)

 

تنبیه کردن نوجوانان
تنبیه بدنی

 

اثرات منفی تنبیه (به ویژه تنبیه بدنی):

۱-فرد را دروغگو بار می آورد.
۲-او را به حیله گری سوق می دهد.
۳-برای او رنج و درد وتحقیر به بار می آورد.
۴-فرد را کند ذهن می کند.
۵-حس کنجکاوی وخلاقیت را ازفرد می گیرد چون می آموزد تمام کارها را به خاطر ترس از دیگران انجام دهد.
۶-زمینه افسردگی وبیماری های عصبی ،روحی و روانی را درفرد به وجود می آورد.
۷-او را به سوی خودآزاری ودیگرآزاری سوق می دهد.
۸-حس تنفررا درفرد بر می انگیزد.
۹-اعتماد به نفس او را ازبین می برد.
۱۰-او را جسور وگستاخ می سازد.
۱۱-زمینه بزهکاری او را در نوجوانی افزایش می دهد.
۱۲-کینه پدرومادر وعاملان تنبیه را دراو برمی انگیزاند.
۱۳-ترس وتسلیم پذیری را به فرد می آموزد.
۱۴-امنیت رفتاری و روانی او را ازبین می برد.
۱۵-موقعیت اجتماعی فرد را متزلزل می کند.
۱۶-موجب نابودی رفتار تنبیه شده نمی شود بلکه تنها اثرآن این است که رفتارمطلوب را موقتا پس می زند.(اسکینر)
۱۷-پس از هرتنبیه در ذهن بچه ها این طور تداعی می شود که تحمیل کردن تنبیه وزجر بدنی به منظور حفظ تسلط بردیگران پسندیده است واین تفکرخطرآفرین است خصوصا این درس به کسانی آموخته می شود که منتظرند مقام وقدرتی درآینده به دست آورند.(راسل ترجمه شوقی)
۱۸-احساس گناه را درفرد ازبین میبرد واو دیگر ازکرده خویش احساس شرم نمی کند،چون اواحساس می کند تاوان بدرفتاری خود را داده است واکنون برای تکرار آن منعی وجود ندارد.(گینات ترجمه حبیبی)
۱۹-ارتباط عاطفی بین کودک پدر و مادر و مربیان قطع می شود.
۲۰-موجب بروز لکنت زبان در فرد می شود،خاصه وقتی که تنبیه سخت و درحضورجمع باشد.

 

تنبیه
برانگیختن حس تنفر در نوجوانی که تنبیه بدنی می شود

 

اصول مهم در تنبیه :

۱-قبل از اعمال تنبیه باید ریشه و علت تخلف را کشف کرد .تا با ازمیان برداشتن آن ازتکرار احتمالی جلوگیری به عمل آید.
۲-تنبیه بایستی به عنوان آخرین روش تربیتی مورد استفاده قرارگیرد.
۳-تنبیهی انتخاب شود که مطمعن باشیم در کاهش رفتارناخواسته فرد موثراست.
۴-چون تنبیه به تنهایی رفتارخوب را به فرد نمی آموزد ضروری است درکنار روش های مثبت استفاده شود.
۵-چون استفاده از روش تنبیه کار بسیارحساسی است،مربی بایستی فوق العاده دقیق ومحتاط باشد به همین جهت توصیه می شود تا حد ممکن از تنبیه بدنی خودداری شود و به جای آن ازتنبیه عاطفی مثل اخم کردن وقهرکردن کوتاه مدت و…استفاده شود.
۶-تنبیه نبایستی درحضور جمع خصوصا درمقابل دوستان اعمال شود.
۷-والدین یا معلم نباید به هیچ وجه امرتنبیه را به فرد دیگری محول نمایند.
۸-درتنبیه بایستی عمل زشت وناپسند فرد نکوهش شده و زیر سوال برود نه شخصیت او مثلا اگر او کار ناشایستی انجام داده است بگوییم این کار تو بد ونادرست است نه این که بگوییم تو فرد بد ونادرستی هستی!
۹-اگرقصد کردید کسی را تنبیه کنید درست پس ازرفتار ناپسندش این کار را انجام دهید وبه هیچ وجه به تعویق نیندازید چون ممکن است او ارتباط تنبیه را با عمل ناپسندش درد نکند.

 

گفتگوی منطقی با کودک ونوجوان به جای تنبیه بدنی
روش های تربیتی صحیح برای کودک و نوجوان

 

۱۰-نباید درتنبیه زیاده روی نمود چون دراثر تکرار و زیاده روی اثرخود را از دست می دهد.
۱۱-اگر فردی دارای نقص جسمی است ومرتکب خطا شد نباید علاوه برتنبیه ،نقص عضو او را به رخش کشید.
۱۲-به هنگام تنبیه به رخ کشیدن خوبی های همسالان ومقایسه او با آن ها نه تنها نمی تواند نتیجه موثری در برداشته باشد بلکه می تواند موجب تحریک حس کینه وحسادت او را نسبت به دوستان و همسالانش برانگیزاند.
۱۳-فرد بایستی ازعلت تنبیه آگاه باشد تا در موارد دیگر ازآن دوری کند.
۱۴-هرخطا و اشتباه فرزندان قابل تنبیه نیست مثلا اگر لیوان از دست او افتاد و شکست به جای شدت لحن باید با او تذکر داد تا اشتباهش تکرارنشود.

 

روش های تربیتی صحیح کودک
به جای استفاده از تنبیه وخشونت با کودکان خود دوست و رفیق باشید

 

۱۵-درتنبیه باید سن تنبیه شونده ،اوضاع روحی وشرایط و موقعیت مکانی ،شخصیتی و روانی او را در نظر گرفت.
۱۶-درتنبیه نباید کودک به وسیله اوهام وخرافات و پدیده های غیرملموس تهدید شود.مثلا نباید او را با دیو و غول و امثال آن ترساند و تنبیه کرد.
۱۷-تنبیه نبایستی به خاطر انتقام صورت پذیرد و مربی باید درحین تنبیه کاملا ازسلامت روانی و عاطفی برخوردار بوده و براحساسات خود مسلط باشد به گونه ای که دراواین احساس پدید نیاید که آن ها ازتنبیه وی خوشحالند.
۱۸-اگر یکی از والدین یا مربیان کودک را تنبیه می کنند بهتراست دیگری میانجی شود ولی نباید هیچیک ازآن ها دیگری را دراعمال تنبیه تخطعه نماید.
۱۹-درتنبیه بایستی ازتهدیدهای پوچ و ناپایدار(لاف زدن) پرهیزشود چون به رفتارهای نادرستی می انجامد که او را در برابر تغییر مقاوم تر می کند.
۲۰-یکی از روش های تنبیه برای نوجوانی که رشد مذهبی دارد این است که به او تفهیم شود که خداوند نیز از تخلف او راضی و خشنود نیست.
۲۱- تنبیه همانند دیگر روش های تربیتی زمانی موثر است که مربی یا پدر و مادر بتوانند به اندازه و به جا استفاده کنند.
۲۲-هرگاه تنبیه شونده از کارش پشیمان شد و از رفتارش بازگشت باید او را با آغوش باز پذیرا شد.

حضرت علی (ع) می فرمایند:کسی که خوشرفتاری او را اصلاح نکند ،مجازات درست و به جا اصلاحش خواهد کرد.

 

تنبیه بدنی
گفتگو با کودک لجباز به جای تنبیه

 

در زمان تنبیه هفت شرط:

استحقاق ،رعایت سن ،رعایت مرحله رشد،تناسب،حالت وروحیه ،عدالت وحداقل بودن تنبیه رعایت گردد.
امیدواریم که این مقاله برای شما مستمرثمر واقع شود .

در مقاله های بعدی درهفته های آتی همراه ما باشید…

منبع:

مقاله های مهارتهای تربیتی ،از موسسه فرهنگی آموزشی اشاره تربیتی 


بهاره منیعی
1+
Rating: 5.0/5. From 1 vote.
Please wait...

دیدگاهتان را بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *