مسجد جامع اصفهان یکی از گنجینه های معماری ایران

 

تاریخ اصفهان

 

اصفهان آمیزه‌ای از میراث فرهنگی باشکوه و طبیعت زیباست که پیشینه‌ای به قدمت تاریخ تمدن و فرهنگ ایران دارد.

موجودیت تاریخی اصفهان که به هزاره سوم قبل از میلاد می‌رسد سبب شده که این خطه از سرزمین ایران یادگارهای باارزشی از دوره‌های مختلف تاریخی را در دل خود داشته باشد. گفته می‌شود شش هزار اثر تاریخی در استان اصفهان وجود دارد که هر یک از آن‌که در دوره خاصی ساخته‌شده، یادآور عظمت آن دوره زمانی است.

شکل‌گیری هسته اولیه شهر اصفهان (جی و یهودیه) به دوران پیش از اسلام بازمی‌گردد؛ اما رشد و تکوین این شهر در دوره اسلامی و با ایجاد مسجد جامع در محل کنونی آن بود. این شهر طی قرن‌ها به علت موقعیت مناسب مکانی و اقلیمی به‌وسیله حکومت‌های آل‌بویه، سلجوقی و صفویه به‌عنوان مرکز قدرت و پایتخت برگزیده شد. پس از حمله افغان‌ها و در طی دوران افشاریه، زندیه و قاجار، این شهر دچار رکود و فترت و به قول مورخان و جهانگردان غربی، خالی از سکنه شد.

شهر اصفهان یکی از مهم‌ترین کانون‌های معماری و شهرسازی ایران در دوره اسلامی است. تعداد زیاد آثار ارزشمند تاریخی در اصفهان و اهمیت این شهر در طول حیات خود، به‌ویژه در دوره اسلامی، باعث شده است که این شهر به‌عنوان«شهر موزه» قلمداد شود؛ همچنین مجموعه میدان امام (میدان نقش‌جهان) به ثبت سازمان ملی یونسکو برسد و این شهر در سال ۲۰۰۶ میلادی به‌عنوان « پایتخت فرهنگی جهان اسلام» انتخاب شود. افزون بر این، اهمیت این شهر و نقش تاریخی و فرهنگی آن باعث شده است که یکی از ده شهر تاریخی جهان به شمار آید و میان آن و بسیاری از شهرهای مهم جهان چون فلورانس، سن‌پترزبورگ و کوالالامپور پیوند خواهرخواندگی برقرار شود. مسجدهای قدیمی باارزش معماری فوق‌العاده، کاخ‌های تاریخی با معماری بی‌نظیر، آتشکده‌های باستانی، باغ‌های باشکوه، کاروانسراهای تاریخی، خانه‌ها و عمارت های قدیمی با معماری خاص کویر همراه با بادگیرهای مخصوص، پل‌های تاریخی با ساختی کم‌نظیر همراه با دیدنی‌ترین بازارهای شرق از دیدنی‌های تاریخی استان اصفهان هستند که در شهرستان‌های مختلف پراکنده‌شده و نظر فرهنگ دوستان و جهانگردان را به خود جلب نموده است.

آثار و ابنیه شکوهمندی به‌ویژه از دوره صفوی در اصفهان باقی‌مانده است. عصر صفوی است که عصر کمال و شکوفایی نبوغ معماری و شهرسازی در ایران نام‌گرفته است. از ویژگی‌های مهم در شیوه معماری این دوره ( شیوه اصفهانی)، علاوه بر استحکام و زیبایی فرم، درخشش بیان است. در آثار این دوره تابش رنگ و نور و جذابیت سطوح و شکوه چشمگیر آن‌ها احساس خیره‌کننده‌ای در بیننده ایجاد می‌کند و طنین رنگ‌ها و سطوح مکرر کاشی‌های درخشان به منظره‌ای شفاف، مجرد و روحانی تبدیل شود.

با توجه به این‌که معماری ایرانی در یک دسته‌بندی کلی به دو دوره معماری ایران قبل از اسلام و معماری ایران بعد از اسلام تقسیم می‌شود. در این مطلب تلاش می‌شود به‌ بررسی بخشی از معماری ایرانی بعد از اسلام در خصوص یکی از مساجد شهر اصفهان پرداخته شود.

معماری اسلامی همچون دیگر تجلی‌های عینی و بیرونی اسلام، درعین‌حال که برخاسته از روح دینی و معنوی اسلام است، نشانگر تلفیق دو عنصر دین و فرهنگ نیز هست. مساجد علاوه بر نقش مذهبی، اجتماعی و سیاسی، تا قبل از ایجاد مدارس مستقل به ایفای نقش آموزشی نیز می‌پرداخته‌اند.

در این بخش قصد داریم به معرفی یکی از مهم‌ترین و قدیمی‌ترین بناهای تاریخی شهر اصفهان بپردازیم:

 

مسجد جامع اصفهان :

 

 

نام دیگر: مسجد عتیق – مسجد جمعه

قدمت: قرن ۲ تا ۱۵ هجری قمری ( سده‌های ۸ تا ۱۷ میلادی)

مکان: اصفهان – میدان قیام – خیابان علامه مجلسی

وضعیت : ۴ ایوان – ۲ گنبد – ۲ منار –  ۱ مدرسه – ۹ محراب – ۴۷۰ نوع طاق در شبستان‌ها

 

 

مسجد جامع اصفهان  یکی از سه گنجینه معماری ایران است. این مسجد درواقع مجموعه‌ای از معماری‌ها و آثار هنری دوره‌های پس از اسلام ایران است و یادگارهای پادشاهان، وزرا، امرا، رجال و بانوان نیکوکار ایرانی را در بردارد. بنابراین تحولات معماری اسلامی ایران در مدت هزار سال اخیر را به‌خوبی می‌توان مطالعه نمود.

مسجد عتیق اصفهان در طول تاریخ تغییر و تحولات بسیاری به خود دیده است. اساس این بنا مربوط به زمان ساسانی بوده که بعدها تخریب‌ شده است. در قرن ۲ یک مسجد شبستانی به‌جای آن ساخته می‌شود که مربوط به شیوه خراسانی بوده است. به دلیل انحراف ۲۰ تا ۳۰ درجه‌ای نسبت به قبله، در زمان آل‌بویه مسجد شبستانی جدیدی جایگزین آن می‌شود. در زمان سلجوقیان این مسجد تبدیل به یک مسجد ۴ ایوانی به همراه ۲ گنبد در جبهه‌های شمالی و جنوبی می‌گردد؛ می‌توان اشاره کرد که این بنا اولین مسجدی است که از نوع شبستانی به ۴ ایوانی تبدیل شد. در دوره ایلخانان ، مسجد الجایتو، محراب‌های گچی بی‌نظیر (ازجمله محراب الجایتو ) و ۲ منبر منبت‌کاری شده در قسمت شمال غربی (شمال صفه استاد) ساخته شد. در زمان مظفریان مدرسه‌ای با عنوان صفه عمر یا عبدالعزیز ( مدرسه مظفریه) در قسمت شرقی ( پشت صفه شاگرد) احداث گردید. شبستان زمستانی یا بیت الشتاء که در غرب مجموعه ( پشت صفه استاد) قرار دارد، مربوط به زمان تیموریان است. ۲ منار طرفین ایوان جنوبی ( صفه استاد) را می توان به زمان قویونلوها نسبت داد. در نهایت در زمان صفویان، چهل‌ستون عباسی واقع در جنوب غربی مسجد و حوض‌های درون صحن، به مجموعه اضافه شدند.

 

بخش های  مختلف این مسجد بدین قرار است:

 

دالان ورودی :

صفه های کوچک سمت راست دالان ورودی که ستون‌های مدور با تزیینات گچ‌بری دارد، مشتمل بر آثار دوره دیلمی از قرن چهارم هجری است.

چهل‌ستون واقع در سمت چپ دالان ورودی، که در ساختمان آن از سبک ابنیه سلجوقی پیروی شده است، از دوره پادشاهان آل مظفر در قرن هشتم هجری است.

ضلع جنوبی :

در ضلع جنوبی مسجد، گنبد خواجه نظام الملک، وزیر مشهور ملکشاه سلجوقی، قرار دارد که سال ساختمان آن بین ۴۶۵ تا ۴۸۵ ه.ق است و به‌احتمال‌زیاد در ۴۷۳ه.ق به پایان رسید. کتیبه کوفی این گنبد، نام پادشاه وقت، ملکشاه و وزیر او، خواجه نظام الملک را در بردارد.

 

گنبد خواجه نظام الملک- مسجد جامع اصفهان

 

چهل‌ستون‌های طرفین این گنبد از دوره دوم عهد سلجوقی (جانشینان ملکشاه) و اوایل قرن ششم هجری است.

این گنبد دارای قطر ۱۵ متری می باشد و گوشه سازی آن از نوع ترمبه پتکانه ( گوشه سازی رایج زمان سلجوقیان) می باشد.

 

 

 

چهل‌ستونی که در منتهی‌الیه غربی ضلع جنوبی واقع‌شده از دوره شاه‌عباس اول صفوی است. این چهل‌ستون در سال ۱۰۱۹ ه.ق به ساختمان‌های مسجد افزوده شد.

ایوان جنوبی مسجد، صفه صاحب که در ساختمان آن از قرن ششم هجری و تزیینات داخل و خارج آن از سده‌های هشتم تا یازدهم هجری است. دو منار این ایوان ظاهراً در عهد حسن بیک ترکمان معروف به اوزون حسن (قرن نهم هجری) افزوده شد و در دوره او و پادشاهی شاه‌طهماسب اول و شاه‌عباس دوم، تعمیرات ضروری مسجد به انجام رسید و در داخل و خارج این ایوان با تزیینات کاشی‌کاری آراسته ‌شده است. تزیینات کاشی‌کاری اطراف صحن از دوره حسن بیک ترکمان است. این ایوان عریض ترین ایوان مسجد می باشد.

 

 

در شبستان جنوبی مسجد شاهد تجمیع ستون ها هستیم. به این صورت که ۴ نیم ستون با هم تجمیع شده و عملکرد یک تک ستون قطور را دارند.  این ستون ها هم نقش سازه ای داشته هم در شرایطی که مسجد از حالت شبستانی به چهار ایوانی تبدیل شد، چنین تغییراتی به سبب ایجاد گنبدخانه ناگزیر اتفاق می افتاد.

 

 

ضلع شرقی:

ایوان شرقی مسجد، ایوان شاگرد که مشخصات سلجوقی خود را از قرن ششم هجری به‌خوبی حفظ کرده است. داخل این ایوان با آرایش گچ‌بری قرن هشتم هجری پیرایش شده و کتیبه کاشی‌کاری آن از تعمیرات دوره شاه سلیمان صفوی حکایت دارد.

 

 

در مشرق ایوان شاگرد، صفه عمر واقع‌شده است که در دوره قطب‌الدین محمود شاه آل مظفر به‌وسیله مرتضی بن الحسن العباسی الزینبی در محل بنای قدیمی دیگر ساخته شد. وجه‌تسمیه این صفه به عمر بن عبدالعزیز عجلی از آل ابودلف است که در اصل بانی ساختمان این صفه و مدرسه مقابل آن است.

 

ضلع غربی:

ایوان غربی مسجد، ایوان استاد که ساختمان آن در قرن ششم هجری است و تزیینات کاشی‌کاری آن بیشتر از نوع خط بنایی است. این ایوان در دوره پادشاهی شاه سلطان حسین صفوی تعمیر و تزیین و با کتیبه‌ها و الواحی در قالب خطوط مختلف آراسته شد.

 

 

در شمال ایوان غربی، مسجد کوچکی از دوره الجایتو، ایلخانان مسلمان مغول، واقع‌شده است که محراب عالی گچ‌بری آن در سال ۷۱۰ ه.ق به دستور وزیر ایرانی او، محمد ساوی، ساخته‌شده و طاق آجری متنوع دارد. نام استاد حیدر اصفهانی که سازنده این محراب عالی گچ‌بری بود نیز در آخر حاشیه کتیبه محراب برجای‌مانده است. زیباترین منبر منبت کاری موجود در مسجد جامع اصفهان نیز در این مسجد قرار دارد که سال ساخت آن ذکر نشده است.

 

 

در مغرب ایوان غربی و مسجد الجایتو، شبستان زمستانی بیت الشتاء از دوره حکومت سلطان محمد بایسنقر تیموری واقع‌شده که سال ساختمان آن ۸۵۱ ه.ق است و بانی آن عماد بن مظفر ورزنه ای از امرای لشکر وی بود و به همین علت به شبستان عماد نیز شهرت دارد. این شبستان با شکوه دارای ستون های قطور کوتاه و اتاق های خیمه ای شکل است. در وسط هر چشمه طاق یک قطعه سنگ مرمر شفاف نصب شده که نور شبستان را تأمین می کند.

 

 

ضلع شمالی:

ایوان شمالی مسجد معروف به صفه درویش از قرن ششم هجری است. کتیبه گچ‌بری داخل آن از دوره شاه سلیمان صفوی و تزیینات کاشی‌کاری نما خارجی آن از اقدامات اداره باستان‌شناسی در سال‌های ۱۳۳۶ و ۱۳۳۷ ه.ش است و به این مناسبت کتیبه‌ای به خط بنایی به یادگار گذاشته‌شده است.

 

 

در طرفین ایوان شمالی و شمال آن چهل‌ستون‌هایی از قرن ششم هجری موجود است که به‌خصوص چهل‌ستون شرقی آن طاق‌های متعددی با نقوش مختلف آجری دارد و از قسمت‌های جالب این بنای بزرگ تاریخی به شمار می‌رود.

در شبستان شمالی مسجد شاهد متنوع ترین آجرکاری های ایران هستیم.

شمالی‌ترین اثر تاریخی مسجد جامع، گنبد تاج الملک مشهور به گنبد خاکی است که بانی آن ابوالغنایم تاج الملک خسرو فیروز شیرازی، وزیر دیگر ملکشاه سلجوقی، بود و سال ساختمان آن در کتیبه دور گنبد ۴۸۱ ه.ق ذکرشده است. این گنبد اثر بی‌همتایی در بین آثار دوره سلجوقی به شمار می‌رود.

 

 

این گنبد ۱۰ متر قطر دارد و از با کیفیت ترین گنبدهای ایران به شمار می رود.

 

 

نکاتی دیگر در مورد این مسجد منحصربه‌فرد:

در آثار تاریخی موجود در مسجد جامع اصفهان غیر از سبک‌های مختلف معماری، انواع خطوط کوفی، ثلث، بنایی، نسخ و نستعلیق را هم به زبان عربی و فارسی و به نثر و نظم می‌توان یافت.

مسجد جامع درهای متعددی دارد؛ ولی از همه آن‌ها جالب‌تر در شمال شرقی مسجد است. قدیمی‌ترین سر در مسجد جامع مورخ به سال ۵۱۵ ه.ق است.

این مسجد را می‌توان از جمله مساجدی دانست که شامل چندین محراب‌ است که یکی از مشهورترین آن ها محراب الجایتو در شمال غربی مجموعه می باشد.

ساختمان روی حوض مسجد را شخصی به نام یوسف آقا در زمان سلطنت شاه محمد خدابنده صفوی، پدر شاه‌عباس اول، بنا کرد.

 

 

در حیاط مسجد سنگ آب های متعددی وجود دارد که در زیر ایوان ها قرار گرفته اند.

ایوان جنوبی (صفه صاحب) و ایوان غربی (صفه استاد) دارای تزیینات مشابهی از نظر مقرنس کاری می باشند و هردو آنها دارای مقرنس پتکانه هستند این در حالی است که مقرنس ایوان شرقی (صفه شاگرد) از نوع مقرنس چفدآویز می باشد. پوشش ایوان شمالی (صفه درویش) هم  متفارت از باقی ایوان هاست و طاق گهواره ای است.

 

 

تفاوت ایوان های مسجد از نظر تزیینات کاشی کاری و آجرکاری به این صورت است که ایوان جنوبی، غربی و شمالی دارای تزیینات کاشی و کاشی-آجر هستند ولی ایوان شرقی فقط دارای تزیینات آجرکاری می باشد، می توان گفت این ایوان تنها ایوانی است که دارای تزیینات اصیل سلجوقی می باشد.

 

 

 

در پایان می توان به صورت خلاصه به ارزش های معماری و سازه ای این بنای ارزشمند اشاره کرد :

 

ارزش‌های معماری بنا :

 

مسجد جامع اصفهان تجربیات معماری هزارساله مسجد سازی به‌ویژه خلق طرح مسجد ایرانی را در بردارد و به همین لحاظ می‌توان بسیاری از سبک‌های تاریخ معماری ایران و کشورهای همسایه را در آن شناسایی نمود. ایجاد انواع جرزهای آجری تزیین‌شده با نقوش هندسی – ستون‌های آجری با مقاطع مختلف ازجمله فرم ‌های دوبخشی و سه‌بخشی و چهاربخشی که از ترکیب دایره‌ها به دست می‌آید، طاق و چشمه‌های پوششی در انواع روش‌های اجرایی، ایوان‌های چهارگانه با تزیینات متفاوت در هرکدام، گنبدهای عظیم با روش‌های ابداعی به‌صورت دوپوسته پیوسته، نماهای موزون و تزیین‌شده در اطراف حیاط، سردرهای ده‌گانه که هرکدام به معبری در اطراف مسجد گشوده می‌شود، همه این آثار در ترکیب نهایی مجموعه بی‌نظیری را تشکیل می‌دهد که می‌توان به آن تاریخ پیوسته و دایره المعارف معماری ایران و برخی دیگر نقاط به‌ویژه آسیای میانه اطلاق نمود. از آن گذشته با تحولاتی که در قرن پنجم هجری در آن به وجود آمد مسجد شبستانی قبلی به مسجد چهار ایوانی تبدیل گردید و این شیوه جدید نام طرح مسجد ایرانی را در مقایسه با طرح شبستانی( معطوف به فرهنگ عربی) اتخاذ نمود و از آن دوره بیشتر مساجد جامع شهرهای بزرگ با همین سبک چهار ایوانی  ساخته شدند.

 

ارزش‌های سازه‌ای و ساختاری بنا :

 

مهم‌ترین اصل شناخته‌شده در معماری خلق فضاهای داخلی است و مهم‌ترین فضای داخلی مسجد محوطه رو به روی محراب( مقصوره) است. طراحی فضا در مسجد دارای اهمیت خاصی است، ولی هم‌طراز با این اصل اهمیت ساختارهای سازه‌ای و فنی اجرایی است. گنبد خانه در مسجد جامع باشکوه‌ترین قسمت مسجد است که در تحولات قرن پنجم فضاهای شبستانی با ستون‌های متعدد آن در مقابل محراب، به فضا یکدست و گشاده‌ای تبدیل گردیده است. البته ساخت گنبد از دوران ماقبل اسلام در ایران تجربه‌شده بود، ولی فنون به‌کاررفته در گنبدهای عظیم مسجد جامع اصفهان، دارای مشخصات معماری دوره اسلامی ایران است. ایجاد اسکلت باربرتر این گنبدها که ما آن را گنبدهای ترکین می‌نامیم از فنونی است که مهندسین و معماران ایرانی اجرای آن را با آجر ابداع نموده و امکان ساختن صدها نوع گنبد را به وجود آورده‌اند. خلق این نوع سازه خاص گنبدی برای نخستین بار در مسجد جامع اصفهان صورت می‌گیرد. تبدیل پلان چهارگوش و مربع شکل به فرم دایره از طریق مراحل متوالی گوشه سازی یعنی تبدیل چهارضلعی به هشت‌ضلعی و سپس به شانزده و سی‌ودو ضلعی و نهایتاً به دایره، محلی که استوانه گلوی گنبد بر آن قرار می‌گیرد، از ویژگی‌های فنی بی‌نظیری است که ایجاد آن به مسجد جامع اصفهان برمی‌گردد. ترکینه ها با فرم‌های زیبای خاگی (تخم‌مرغی)  ابتدا بر روی استوانه گنبد ساخته‌شده سپس با دوپوسته پوششی، یکی در خارج که ترکبندی را می‌پوشاند و دیگری پوسته داخلی که در نمازخانه در فاصله بین ترک‌ها قرار می‌گیرد، تا آن اسکلت باربر را در زیر گنبد نشان دهد اجرا می‌گردد و یا به سبک پوششی ترکبندی در گنبد شمالی تاج الملک که اسکلت باربر دیده نمی‌شود و پوسته داخلی با تزیینات نقوش هندسی احداث گردیده است، به این سبک گنبدسازی دوپوسته پیوسته اطلاق می‌گردد. ایجاد عناصر باربر عمودی متناسب با محل ساخت و میزان فشار حاصله از وزن انواع پوشش‌ها طراحی‌شده است. در گنبد نظام الملک – نمازخانه اصلی –  از ستون‌های چهاربخشی که از ترکیب چهاردایره تشکیل‌شده استفاده‌شده است. در گنبد شمالی – تاج الملک – از جرزهای مکعبی شکل با نرم‌سازی گوشه‌ها و ایجاد تنوع در مقاطع آن‌ها عناصر باربر ساخته‌شده در اکثر فضاهای شبستانی از ستون‌های استوانه‌ای شکل با سرستون‌های مکعبی استفاده‌شده است. پوشش طاق و چشمه دارای تنوعی بی‌نظیری است.در این مسجد حدود ۴۵۰ دهانه پوششی با بیش از پنجاه روش ساخت اجراشده است. این تنوع پوشش‌های طاق و چشمه در مساجد جامع جهان استثنایی است.

 

تصاویری از مجموعه تاریخی مسجد جامع اصفهان:

 

پلان مسجد جامع اصفهان
دید پرنده از مسجد جامع اصفهان
تصویری قدیمی از مسجد جامع اصفهان
صفه صاحب و صفه استاد- مسجد جامع اصفهان
ورودی مسجد جامع اصفهان
مسجد جامع اصفهان- مسجد عتیق

 

منابع:

  • شهری بر هامون نهاده ( جستارهایی در باب پیشینه اصفهان) – ریاحی، محمد حسین ؛دکتر قاسمی، مریم؛ دکتر جاوری، محسن – ناشر: سازمان فرهنگی تفریحی شهرداری اصفهان – چاپ دوم – ۱۳۹۲
  • سبک شناسی معماری ایران – دکتر پیرنیا، محمدکریم – تدوین: دکتر معماریان، غلامحسین – نشر سروش دانش – چاپ سیزدهم – بهار ۱۳۹۲
  • معماری ایرانی – دکتر پیرنیا، محمد کریم – تدوین: دکتر معماریان، غلامحسین – نشر سروش دانش – چاپ اول – ۱۳۸۷
  • آشنایی با معماری اسلامی ایران – دکتر پیرنیا، محمد کریم – تدوین: دکتر معماریان، غلامحسین – نشر سروش دانش – چاپ نوزدهم – ۱۳۹۱
  • معماری اصفهان- رستمی نجف آبادی، محمد – نشر واژه آرا – چاپ اول – ۱۳۹۰

 

منبع تصاویر :

  • سبک شناسی معماری ایران – دکتر پیرنیا، محمدکریم – تدوین: دکتر معماریان، غلامحسین – نشر سروش دانش – چاپ سیزدهم – بهار ۱۳۹۲

عکاسان :

  • محمد یزدی راد
  • علی خدایی – تسنیم
  • کاظم قانع
  • عباس پوستین دوز – مهر نیوز
  • نگارنده

پاسخ دهید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *